Bạn có biết? Nước uống có nồng độ Asen vượt 0,01 mg/L có thể tiềm ẩn nguy cơ cho sức khỏe. Phơi nhiễm Asen vô cơ lâu dài có thể gây tổn thương da, ảnh hưởng đến tim mạch, hệ thần kinh và làm tăng nguy cơ ung thư.
Đáng lo ngại, Asen rất khó nhận biết bằng mắt thường, ngay cả khi nước trong và không có mùi lạ.
Vậy Asen là gì? Vì sao Asen tồn tại trong nguồn nước và làm thế nào để loại bỏ Asen khỏi nước ăn uống hằng ngày? Cùng Vita Green tìm hiểu trong bài viết dưới đây nhé!
1. Asen là gì?
.png)
Asen, ký hiệu hóa học là As, là một nguyên tố có mặt tự nhiên trong vỏ Trái Đất và phân bố trong đất, đá, khoáng vật cũng như nguồn nước. Asen tồn tại ở nhiều dạng khác nhau, trong đó thường được chia thành Asen hữu cơ và Asen vô cơ. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Asen vô cơ có độc tính cao hơn và là dạng đáng quan tâm nhất đối với sức khỏe con người, đặc biệt khi tồn tại trong nước uống và nguồn nước dùng để chế biến thực phẩm. Trong khi đó, Asen hữu cơ thường gặp trong một số loại thực phẩm, đặc biệt là hải sản, nhìn chung ít độc hơn và được cơ thể đào thải nhanh hơn.
Trong nước tự nhiên, Asen thường tồn tại ở dạng Asen hóa trị III và Asen hóa trị V. Trạng thái tồn tại của Asen phụ thuộc vào điều kiện hóa học của nguồn nước như pH, khả năng oxy hóa – khử và đặc điểm địa chất của từng khu vực. Chính vì vậy, hàm lượng và dạng Asen có thể khác nhau đáng kể giữa các nguồn nước dù chúng nằm tương đối gần nhau.
2. Vì sao nguồn nước có thể bị nhiễm Asen?
.png)
Asen là một nguyên tố tự nhiên có trong vỏ Trái Đất
Nguồn Asen trong nước có thể đến từ cả quá trình tự nhiên và hoạt động của con người. Trong tự nhiên, Asen tồn tại sẵn trong một số lớp đá, khoáng vật và trầm tích. Khi nước ngầm di chuyển qua những tầng địa chất này, Asen có thể được giải phóng và hòa tan vào nguồn nước. Vì vậy, nước ngầm là một trong những nguồn có nguy cơ chứa Asen đáng được quan tâm nhất.
WHO ghi nhận tình trạng Asen tự nhiên trong nước ngầm ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Những khu vực có đặc điểm trầm tích hoặc khoáng vật nhất định có thể xuất hiện nồng độ Asen cao hơn bình thường.
Bên cạnh nguồn gốc tự nhiên, Asen cũng có thể được phát tán ra môi trường từ một số hoạt động công nghiệp như khai thác và chế biến kim loại, sản xuất thủy tinh, dệt may hoặc một số hoạt động sử dụng hóa chất. Tuy nhiên, với các hộ gia đình sử dụng nước giếng khoan, yếu tố địa chất tự nhiên của tầng nước ngầm vẫn là vấn đề cần được lưu ý trước tiên.
3. Asen có thể đi vào cơ thể bằng cách nào?
.png)
Nguồn nước là nơi dễ làm asen thâm nhập vào cơ thể
Đối với cộng đồng dân cư, con đường phơi nhiễm Asen đáng quan tâm nhất là ăn uống. Con người có thể tiếp xúc với Asen khi uống nguồn nước có hàm lượng Asen cao, sử dụng nguồn nước đó để nấu ăn hoặc dùng thực phẩm được tưới bằng nguồn nước nhiễm Asen. Khi nồng độ Asen trong nước cao, nước uống có thể trở thành nguồn phơi nhiễm chính.
Một số thực phẩm cũng có thể chứa Asen tự nhiên. Tuy nhiên, dạng Asen và mức độ độc tính khác nhau tùy từng loại thực phẩm. Chẳng hạn, phần lớn Asen trong hải sản tồn tại dưới dạng hữu cơ và thường ít độc hơn so với Asen vô cơ có thể xuất hiện trong nước ngầm. Vì vậy, khi nói đến nguy cơ Asen từ nguồn nước, vấn đề cần tập trung là phơi nhiễm Asen vô cơ trong thời gian dài.
4. Làm thế nào để nhận biết nước nhiễm Asen?
Một trong những sai lầm phổ biến khi đánh giá chất lượng nước là chỉ dựa vào cảm quan. Nước trong, không mùi, không cặn chỉ phản ánh những gì chúng ta có thể quan sát bằng mắt thường, chứ chưa cho biết đầy đủ thành phần hóa học bên trong.
Asen là một ví dụ điển hình. Nước có Asen không nhất thiết phải đổi màu, xuất hiện cặn hay có mùi vị bất thường. Vì vậy, chỉ nhìn vào một cốc nước gần như không thể biết trong đó có Asen hay không.
Tương tự, các chỉ số kiểm tra nhanh như TDS, pH hay độ cứng cũng không phản ánh trực tiếp hàm lượng Asen. Chẳng hạn, TDS chỉ cho biết tổng lượng chất hòa tan có khả năng dẫn điện trong nước, chứ không xác định riêng Asen hay một chất cụ thể nào. Vì thế, nước có TDS thấp cũng không đồng nghĩa với việc không có Asen.
Đây chính là lý do Asen rất dễ bị bỏ qua trong quá trình sử dụng nước hằng ngày.
Cách đáng tin cậy nhất để xác định là lấy mẫu nước và xét nghiệm riêng chỉ tiêu Asen tại phòng thử nghiệm có năng lực phù hợp. Phân tích chuyên biệt mới có thể xác định nồng độ Asen ở mức thấp mà các thiết bị kiểm tra nhanh tại gia đình không thể hiện được.
5. Asen 0,01 mg/L có ý nghĩa gì?
WHO hiện đưa ra giá trị hướng dẫn tạm thời đối với Asen trong nước uống là 10 µg/L, tương đương 0,01 mg/L. WHO cũng lưu ý rằng nên duy trì nồng độ Asen thấp nhất có thể trong điều kiện thực tế, bởi Asen vô cơ là một chất có độc tính cao và nguy cơ sức khỏe phụ thuộc cả vào nồng độ lẫn thời gian phơi nhiễm.
Điều cần lưu ý là 0,01 mg/L là nồng độ của riêng Asen, không phải giá trị TDS và cũng không thể xác định bằng bút đo TDS. Khi kết quả xét nghiệm được trả về, người sử dụng cần xem đúng dòng chỉ tiêu Asen/As trên phiếu phân tích để đánh giá.
6. Nước nhiễm Asen ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào?
Tác hại khi tiếp xúc với nước nhiễm Asen
Asen vô cơ có độc tính cao. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào nồng độ, thời gian tiếp xúc và tổng lượng Asen mà cơ thể tiếp nhận. Nếu tiếp xúc với một lượng rất cao trong thời gian ngắn, Asen có thể gây ngộ độc cấp với các biểu hiện như đau bụng, nôn, tiêu chảy, tê hoặc co rút cơ. Những trường hợp nghiêm trọng có thể đe dọa tính mạng.
Tuy nhiên, trong vấn đề nước sinh hoạt, điều đáng quan tâm hơn thường là phơi nhiễm ở mức cao kéo dài qua nhiều năm. Theo WHO, những dấu hiệu đầu tiên của tình trạng phơi nhiễm Asen vô cơ kéo dài thường xuất hiện trên da, bao gồm thay đổi sắc tố, tổn thương da và dày sừng ở lòng bàn tay hoặc lòng bàn chân. Các biểu hiện này có thể cần nhiều năm mới xuất hiện nên người sử dụng nước không nên chờ đến khi cơ thể có triệu chứng mới bắt đầu kiểm tra nguồn nước.
Phơi nhiễm Asen vô cơ kéo dài còn được liên hệ với ung thư da, ung thư bàng quang và ung thư phổi, đồng thời có liên quan đến bệnh tim mạch, tiểu đường, bệnh phổi và một số ảnh hưởng đến sự phát triển. WHO và Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đều xác định Asen vô cơ và Asen trong nước uống có khả năng gây ung thư ở người.
7. Đun sôi nước có loại bỏ được Asen không?
nước đun sôi không thể loại bỏ Asen
Đây là một điểm người sử dụng nước giếng cần đặc biệt lưu ý. Đun sôi không phải là cách để xác định hay loại bỏ nguy cơ Asen trong nguồn nước. Việc đun sôi chủ yếu tác động đến vi sinh vật nhạy cảm với nhiệt, trong khi Asen là một nguyên tố hóa học và không biến mất đơn giản chỉ vì nước được đun nóng.
Vì vậy, nếu một nguồn nước được nghi ngờ có Asen hoặc kết quả phân tích cho thấy nồng độ cần được kiểm soát, không nên cho rằng chỉ cần đun sôi là có thể tiếp tục sử dụng bình thường cho ăn uống. Điều cần làm trước tiên là xác định chính xác chất lượng nguồn nước và hạn chế phơi nhiễm qua đường ăn uống cho đến khi có nguồn nước phù hợp.
8. Ai nên chủ động kiểm tra Asen trong nguồn nước?
Không phải tất cả các gia đình đều cần mặc định rằng nước của mình nhiễm Asen. Tuy nhiên, việc xét nghiệm sẽ đặc biệt có ý nghĩa với gia đình đang sử dụng nước giếng khoan, giếng đào hoặc nguồn nước ngầm tự khai thác, nhất là khi nguồn nước được sử dụng lâu dài cho uống và nấu ăn.
Những nguồn nước chưa từng được xét nghiệm đầy đủ cũng nên được xem xét kiểm tra. Nếu trước đây gia đình mới chỉ đo TDS, pH hoặc độ cứng thì chưa đủ dữ liệu để kết luận về Asen. Ngoài ra, những gia đình mới chuyển đến khu vực sử dụng nước ngầm, chuẩn bị khai thác giếng mới hoặc muốn đánh giá toàn diện chất lượng nước trước khi sử dụng lâu dài cũng nên thực hiện phân tích các chỉ tiêu phù hợp.
9. Nếu phát hiện Asen trong nước thì nên làm gì?
Khi kết quả xét nghiệm cho thấy Asen vượt ngưỡng phù hợp với mục đích sử dụng, ưu tiên đầu tiên là giảm phơi nhiễm qua nước uống và nấu ăn. WHO khuyến nghị sử dụng nguồn nước an toàn hoặc áp dụng công nghệ xử lý phù hợp để giảm Asen trong nước. Các nhóm công nghệ có thể sử dụng gồm hấp phụ, trao đổi ion và màng lọc, nhưng hiệu quả cần được kiểm chứng theo từng nguồn nước cụ thể.
Với gia đình chỉ cần xử lý nước uống và nấu ăn, có thể lựa chọn máy lọc nước tại bếp có cấu hình phù hợp với nguồn nước và có khả năng xử lý Asen. Một số dòng máy sử dụng công nghệ CDI/CDIs hoặc kết hợp RO được nhà sản xuất công bố có khả năng hỗ trợ loại bỏ Asen và các ion kim loại khác.
.png)
Máy lọc nước gia đình lắp tại bếp.
Nếu gia đình muốn kiểm soát nguồn nước sinh hoạt cho toàn nhà, có thể cân nhắc hệ lọc tổng ngay tại đầu nguồn. Với các hệ như Maxdream CDI C02 hoặc R500I, cần khảo sát nguồn nước và lựa chọn cấu hình xử lý phù hợp; sau lắp đặt nên lấy mẫu kiểm nghiệm lại Asen để xác nhận hiệu quả thực tế trước khi sử dụng cho mục đích ăn uống.
Công trình thực tế lắp hệ lọc tổng CDI C02 tại nhà phố/biệt thự.
KẾT LUẬN
Asen là một nguyên tố tồn tại tự nhiên trong môi trường và có thể xuất hiện trong nước ngầm do đặc điểm địa chất hoặc một số nguồn ô nhiễm khác. Trong đó, Asen vô cơ là dạng cần đặc biệt quan tâm bởi phơi nhiễm kéo dài có thể liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.
Điểm đáng chú ý nhất là nước có Asen vẫn có thể trong, không mùi và không có biểu hiện khác thường. Vì vậy, không nên sử dụng màu sắc, mùi vị hay TDS làm căn cứ duy nhất để kết luận nguồn nước có an toàn hay không.
Với các gia đình đang sử dụng nước giếng, nước ngầm hoặc nguồn nước chưa từng được kiểm tra chuyên sâu, hướng tiếp cận phù hợp là lấy mẫu, xét nghiệm đúng chỉ tiêu và đánh giá nguồn nước dựa trên kết quả thực tế.
Nếu gia đình chưa biết nguồn nước của mình cần kiểm tra những chỉ tiêu nào, có thể liên hệ Vita Green để được tư vấn cách đánh giá nguồn nước dựa trên tình trạng và nhu cầu sử dụng thực tế.
Vita Green - Sống Xanh bắt đầu từ nước sạch